آموزش زيست شناسی
روندهای نوين، رويکردهای نوين، هدف های نوين
(در جمع دبيران زيست شناسی کشور)

محمد کرام الدينی
ارديبهشت ماه 1382

شايد اساسی ترين سوالی که امروزه نزد دبيران زيست شناسی جامعه مان مطرح است اين باشد که تغييراتی که در کتاب های درسی در حال انجام است، بر چه پايه ای است؟ چرا و بر اساس چه هدف هايی اين تغييرات روی می دهند، نقش دبيران در اين تغييرات چيست و به طور خلاصه  آموزش زيست شناسی کشور به کجا می رود؟

برای ارائه پاسخی درخور و در حد توان و موقعيت، لازم می دانم نخست پيشينه آموزش زيست شناسی را به طور خلاصه مرور کنم، سپس به تغييرات آموزش علوم در جهان بپردازم و سرانجام با مروری بر طرح راهبردی تغيير و در نظر گرفتن وضعيت حال، به تشريح چشم اندازهای آينده بپردازم.

 سرآغاز تا سال 1324: صرف نظر از کتاب هايی که از ابتدای پيدايش خط در کشورمان در مورد موضوع های مختلف زيست شناسی تاليف شده اند و به ويژه متفکران مسلمان نقش مهمی در تاليف، يا ترجمه آن ها داشته اند، از هنگام پيدايش آموزش و پرورش به شيوه جديد و تاسيس مدارس نوين، کتاب های مختلفی برای آموزش زيست شناسی مورد استفاده قرار گرفتند. از قديمی ترين اين کتاب ها دو کتاب علم الاشياء بودند که از کتاب های فرانسوی پل بر اقتباس شده بودند. اين دو کتاب، هر دو عنوان علم الاشياء(يا پولبر فارسی) را داشتند، در سال 1291 يکی توسط آقا سيد محمد بيرجندی و ديگری توسط ميرزا سيد عليخان، معلم مدرسه مبارکه علوم سياسی ترجمه شده بودند.

_{علم الاشياء برای سال ششم دبستان، شرکت سهامی طبع و نشر کتابهای درسی ايران، 1349}

 اگرچه عنوان کتاب های علم الاشياء تا سال ها در برنامه آموزش مدارس جای داشتند، اما در سال 1305 يک سری کتاب به طور رسمی به نظام آموزشی کشور وارد شد.  اين سری کتاب که عنوان "تاريخ طبيعی" بر خود داشت از سه جزء تشکيل شده بود: «تاريخ طبيعی»حيوان شناسی، «تاريخ طبيعی»گياه شناسی،«تاريخ طبيعی»زمين شناسی.

 تغييرات از سال 1324 : در سال 1324 تغييراتی در عناوين کتاب ها صورت گرفت، اما اين تغييرات شامل محتوای کتاب ها نشد و کتاب های مذکور بدون تغيير در محتوا، در شکل هايی جديد عرضه شدند. در سال 1328 يک دوره کتاب تاريخ طبيعی در 14 جلد برای پايه های اول تا ششم توسط مولفان جديد، اما با شباهت بسيار با کتب قبلی انتشار يافت.

در سال های بعد از سال  1328 تاليف و انتشار متمرکز کتاب های درسی به تدريج جای خود را به تاليف و انتشار آزادانه دادند. در اين دوره نيز کتاب های درسی مربوط به موضوع زيست شناسی تحت عنوان علوم طبيعی چاپ و منتشر می شد و کتاب های درسی مستقل برای از استان های مختلف وجود داشت.

_{علوم طبيعی، برای سال چهارم دبيرستان ها، مطابق برنامه جديد وزارت فرهنگ مصوب مردادماه 1335 – يکی از کتاب های درسی غير متمرکز}

 تحول مهم: در سال1341 تحولی در تاليف و انتشار کتاب های درسی روی داد: تاسيس سازمان کتاب های درسی برای تاليف چاپ و کنترل اين کتاب ها. اگرچه در آن زمان انتظار می رفت که اين سازمان برنامه ريزی و تاليف کتاب های جديدی را آغاز کند، اما در جهت سازماندهی کتاب های درسی تنها به انتخاب و معرفی يک کتاب از ميان کتاب های موجود، برای هر موضوع درسی، اکتفا کرد. اما از مهم ترين پی آمدهای اين کار آغاز يکسانی کتاب در کشور بود. يکسانی کتاب در کشور، اگرچه در آن هنگام شايد کاری ضروری به نظر می رسيد، اما در واقع آغازگر تعطيلی مشارکت های خلاقانه معلمان در کار توليد مواد آموزشی شد. نظام يک کتاب برای همه نقاط کشور، صرف نظر از وضعيت جغرافيايی، اقتصادی، فرهنگی و حتی زبانی، موجب تاليف و انتشار انحصاری کتاب درسی و در نتيجه ايستايی، عدم رقابت در اين زمينه شد. اين موضوع هنوز به عنوان يک آسيب جدی در آموزش و پرورش کشور تلقی می شود. اما تعيين هدف برای آموزش علوم طبيعی که به احتمال قوی برای نخستين بار انجام می شد، می توان از ويژگی های اين تحول دانست.

_{هدف های آموزش علوم طبيعی در برنامه علوم طبيعی و بهداشت دوره اول متوسطه ( تاريخ نامعلوم)}

 در سال 1349 مرکز تحقيقات و برنامه ريزی درسی تاسيس شد. يکی از نخستين فعاليت های اين مرکز تهيه اهداف آموزش متوسطه از جمله برای دروس علوم و زيست شناسی به عنوان يکی از موضوع های علوم تجربی، بود:

اهداف آموزش علوم تجربی (در سال 1349):

1-1. مشاهده و درک وجود مسائل مربوط به علوم تجربی

1-2. جمع آوری مطالب و اطلاعات مربوط به مسائل مورد بحث

1-3. ايجاد نظريه هايی موقت برای بيان و تغيير مسائل (طرح، آزمايش، انجام آزمايش و پيشنهاد نظريه موقت يا مدل)

1-4. تغيير و بيان منظقی اطلاعات به دست آمده و نپذيرفتن نتايجی که با شواهد کافی و غير قابل انکار اثبات نشده باشد

1-5. تعميم نظريه های به دست آمده و استفاده از آن ها در پيشگويی و تفسير پديده ها و مفاهيم کلی تر

2. ايجاد علاقه به حل مسائل  و مشکلات روز از طريق علمی

3. ايجاد توانايی و علاقه در دانش آموزان برای اين که بتوانند پاره ای از نيازمندی های زندگی شخصی و خانوادگی خود را( که از نظر استعمال ابزار و وسائل جديد زندگی با علوم تجربی ارتباط دارد) شخصا برآورند

4. کسب حداقل دانستنی های علمی لازم برای دانش آموزانی که در مسير کليه رشته های تحصيلی نظری قرار خواهند گرفت

5. پرورش مهارت در به کار بردن وسائل آزمايشگاهی و رعايت نکات ايمنی در انجام آزمايش

6. آشنا ساختن دانش آموزان با اصطلاحات علمی که در زندگی روزانه با آنها مواجه هستند.

 هدف های اختصاصی زيست شناسی

1. درک تنوع حيات و شباهت های بين موجودات زنده در طبيعت

2. فهم موقعيت آدمی در جهان جانداران و اين که او هم يک جاندار مانند ساير جانداران است و اعمال مشترک و روابط نزديک با ساير موجودات زنده روی زمين دارد.

 تغييرات بعدی و ظهور کتاب های زيست شناسی: درسال 1352 تغيير نظام آموزشی کشور  پس از يک دوره مطالعه 10 ساله به اجرا درآمد و نظام 6+3+3( 6 سال ابتدايی، 3 سال دوره اول متوسطه و 3 سال دوره دوم متوسطه)جای خود را به نظام 5+3+4 (5 سال ابتدايی، 3 سال دوره راهنمايی تحصيلی و 4سال دوره متوسطه) داد. ظهور کتاب های درسی با عنوان زيست شناسی برای نخستين بار در اين نظام انجام شد.

در سال 1354 گروه برنامه ريزی زيست شناسی در دفتر تحقيقات و برنامه ريزی درسی پس از مطالعه و بررسی الگوهای آموزش زيست شناسی در کشور های انگليس و امريکا اقتباس پروژه بزرگ و معروف BSCS  امريکارا آغاز کرد. هدف اصلی آموزش زيست شناسی در اين زمان آماده کردن دانش آموزان برای ادامه تحصيل در دانشگاه بود.

کتاب های زيست شناسی اين زمان در مقايسه با کتاب های قبلی دارای مفاهيم جديد تر بودند و ديد مقايسه ای بين ساختار و عمل اجزای بدن جانداران در آن ها پر رنگ تر می نمود. مباحث ژنتيک از اين هنگام به کتاب های درسی دبيرستانی راه يافت.

در سال 1361 گروه زيست شناسی دفتر تحقيقات و برنامه ريزی و تاليف در جهت متناسب کردن برنامه با رشد دانش آموزان، همگامی با جهان و افزايش ميزان کارآيی محتوا در زندگی روزانه دانش آموزان در برنامه قبلی تجديد نظر کرد و برنامه جديدی با اهداف جديد به تصويب رساند. در اين زمان معايب برنامه موجود به شرح زير تعيين شد:

            به هم خوردگی بافت کتاب در اثر تغييرات مداوم هر ساله

            قدمت کتاب ها

            عدم تناسب با رشد سنی دانش اموزان

            عدم وجود ترتيب منطقی بين مفاهيم و حتی بين فصل های يک کتاب

            عدم توجه کافی به مسئله کاربردها

            روش نامناسب ارائه مطالب

هدف های برنامه جديد آموزش زيست شناسی در اين تجديد نظر (1361) به اين صورت در آمد:

مقاصد شناختی

1. اصطلاحات و مفاهيم علمی و اصول و قوانين پديده های زيست شناسی را که  در زندگی روزمره با آن ها موجه هستند، بشناسند

2. اطلاعات به دست آمده را تفسير کنند و تنها نتايجی را با شواهد کافی و غير قابل انکار اثبات شده باشند بپذيرد

3. با روش علمی آشنا شود و در زمينه های مختلف زيست شناسی اطلاعات گردآوری کند، آزمايش هايی ترتيب دهد و فرضيه ايجاد کند

4. با مطالعه در زمينه های مختلف زيست شناسی آگاهی های لازم برای زندگی سالم، ادامه تحصيل يا ورود به بازار کار را پيدا کند

5. رابطه متقابل علوم را با ساير علوم درک کند

6. خود و محيط را بشناسد و مسئوليت خويش را در طبيعت بداند

7. با کاربردهای علوم زيستی آشنا باشد

8. توانايی به کار بستن اطلاعات کسب شده را در مسائل روزمره دارا باشد

 مقاصد نگرشی

1. به جمع آوری مطالب و اطلاعات مربوط به زيست شناسی علاقه نشان دهد

2. نسبت به طرح و تفسير مسائل زيست شناسی ( طرح آزمايش، انجام آزمايش، پيشنهاد نظريه های موقت) علاقه مند شود

3. در حفظ محيط زيست و منابع طبيعی کوشا باشد

4. به رعايت جنبه های مختلف اصول بهداشتی معتقد شود

 مقاصد روانی-حرکتی

1. در به کار بردن وسايل و ابزارها مهارت های لازم را کسب کرده باشد

2. پاره ای از نيازمندی های زندگی شخصی و خانوادگی خود را که در زيست شناسی با آن مواجه است شخصا برآورد

 آخرين تغيير: در بهار 1375 شورای برنامه ريزی درسی زيست شناسی لزوم تغيير در برنامه موجود مطرح کرد. دلايلی که برای اين تغيير آورده شد، به اين شرح اند.

الف. تغيير در نگرش جهانی نسبت به آموزش و پرورش

             - تغيير از ياددهی به يادگيری

ب. تغيير در نگرش نسبت به آموزش علوم

             - علم برای همه   

            -  سواد علمی و تکنولوژيک

ج. تغيير در محتوای علمی زيست شناسی

     هنگام برنامه ريزی برنامه جديد آموزش زيست شناسی، تغيير مهمی که در نظام آموزش متوسطه روی داد مطالعات و کارهای انجام شده را تحت الشعاع قرار داد. اين تغيير، تغيير شيوه اجرايی نظام جديد آموزش متوسطه از نيمسالی – واحدی به سالی – واحدی بود که در بهار سال 1377 به گروه زيست شناسی دفتر برنامه ريزی و تاليف کتاب های درسی ابلاغ شد. اثر مهمی که اين تغيير به ويژه بر درس زيست شناسی گذاشت می توان به صورت زير خلاصه کرد:

-          کاهش تعداد واحدهای زيست شناسی متوسطه از 14 به 12

-          کاهش تعداد عناوين زيست شناسی متوسطه از 5 به 3

-          حذف واحد آزمايشگاه زيست شناسی و حفظ نام آزمايشگاه بدون احتساب واحد آزمايشگاه برای دو درس

-          ادغام زيست شناسی گياهی با زيست شناسی جانوری

_{جدول واحد های زيست شناسی در نظام جديد متوسطه – شيوه نيمسالی واحدی}

_{جدول واحد های زيست شناسی در نظام جديد متوسطه – شيوه سالی واحدی}

تغيير کامل عناوين دروس و تعداد و نوع واحدها در شيوه جديد سالی واحدی نياز به برنامه و کتاب های درسی جديد را به وجود آورد. بنابراين بر فهرست دلايل تغيير، تغيير شيوه اجرايی نظام جديد متوسطه از نيمسال – واحدی به سالی – واحدی افزوده شد. با در نظر گرفتن همه اين عوامل، هدف های آموزش زيست شناسی به صورت زير تدوين شد و به تصويب رسيد:

 هدف های کلی

الف. هدف های دانشی

با مطالعه و بررسی پديده های زيستی به علم و قدرت خالق آن ها پی ببرد

اصطلاحات، مفاهيم، اصول، نظريه ها و قوانين بنيادی زيست شناسی را بشناسند

آگاهی های لازم در زمينه زيست شناسی را برای زندگی سالم کسب کنند

حداقل آگاهی های لازم در زمينه زیست شناسی را برای ورود به آموزش عالی کسب کنند.

با کاربردهای زيست شناسی در جهان امروز، به ويژه در زندگی روزمره آشنا شوند.

رابطه متقابل زيست شناسی را با ساير علوم درک کنند.

 اهداف نگرشی:

به پديده های زيستی به عنوان نشانه ها و شواهد حاکميت تدابير الهی در جهان بنگرند.

نسبت به پديده های زيستی کنجکاو شوند.

محیط زيست خود را دوست بدارند.

نسبت به نگهداری از محيط زيست خود احساس مسئوليت کنند.

نسبت به رعايت وظايف بهداشت فردی، اجتماعی خود را مسئول بدانند.

در رد يا قبول نظريه های زيست شناسی، منطقی باشند.

به کوشش های علمی و انسانی دانشمندان، از جمله زيست شناسان ارج نهند،

 اهداف مهارتی:

در مطالعه و بررسی پديده های زيستی از همه حواس خود به بهترين نحو استفاده کنند.

براساس داده های جمع آوری شده راه حل های ممکن را برای مسائل زيستی ارائه دهند.

برای ارزيابی و آزمودن فرضيه های ارائه شده، فعاليت هايی را طراحی کنند.

ابزار و مواد مختلف را در مطالعه و بررسی پديده های زيستی به طور مناسب به کار ببرند.

برخی از ابزار و مواد مورد نياز را بسازند.

متغيرهای مورد نظر در مطالعات زيست شناختی را براساس معيارها، اندازه گيری و محاسبه کنند.

نتايج حاصل از آزمايش های خود را تفسير کنند.

از دست آوردهای جزئی، يک نظام کلی فکری را سازمان دهند.

اصول و قوانين به دست آمده را به موارد و مصدِق ديگر آن ها تعميم دهند.

عقايد و نظريه های خود را به روشنی با ديگران در ميان بگذارند.

 هدف های جديد در مقايسه با هدف های قبلی از اين نظرها قابل اهميت اند:

-     توجه بيشتر به فرايند علم ورزی دانش آموزان، از جمله کاربرد روش علمی در حل مسايل علمی، خلاقيت و  پرورش مهارت های تحقيق در علم

-          توجه بيشتر به نگرش های دانش آموزان به ويژه به علم و پژوهشگران علم

-     هماهنگی بيشتر با کوشش های مجامع علمی – آموزشی جهان در جهت پرورش مهارت های لازم برای زيستن آگاهانه تر و مسئولانه تر در جامعه

-          توجه ويژه به دانش آموز به عنوان محور يادگيری

-          توجه ويژه به معلم در جهت به رسميت شناختن نقش واقعی و حق تصميم گيری او در فرايند ياددهی يادگيری

مثالی از شيوه ارائه مفاهيم: آموزش منطقه رشد و نمو طولی ريشه در کتاب های درسی دوره های مختلف را می توان برای بررسی شيوه های آموزش مورد توجه قرار داد:

(سال 1335):چگونگی نمو طولی ريشه: ريشه تاز نخودر را انتخاب کرده و روی آن از مجاورت کلاهک ببالا، با مرکب چين، چند خط به فواصل مساوی (يک سانتيمتر) ميکشيم. پس از مدتی (قريب 18 ساعت) ملاحظه خواهيم کرد که سانتيمتر انتهائی بيش از تقسيمات ديگر طويل شده است. اگر سانتيمتر انتهايی را با خطوط عرضی بميليمتر تقسيم کنيم، پس از مدتی خواهيم ديد که اولين ميلطمتر نمو نکرده ولی نمو ميليمتر دوم و سوم بيش از ساير ميليمترها شده است.

پس چنانچه ملاحظه میگردد، نمو طولی ريشه در ناحيه بالای کلاهک صورت میگيرد يعنی در محلی نزديک بانتهای  ريشه است و از اين نظر بآن نمو قريب الانتهائی ميگويند .

_{( علوم طبيعی برای سال چهارم دبيرستانها(شعبه طبيعی) مطابق برنامه جديد وزارت فرهنگ مصوب مرداد 1335، از انتشارات هيئت}