از شما چه پنهون…

مجموعه ی مقالات من:
زیســـتـن چـــــون پـــــروانـــه
درنگی در آموزش زیست‌شناسی
در نمایشگاه کتاب، غرفه ی خانه ی زیست شناسی عرضه می شود.
—————————————————————-
مـحمــد کـرام‌الـدینی
زیســـتـن چـــــون پـــــروانـــه
درنگی در آموزش زیست‌شناسی
مجموعه‌ی مقالات
محمد کرام‌الدینی
۱۳۹۰

از متن کتاب: … معلمان باید به دانش‌آموزان بیاموزند که چون پروانه زندگی کنند. پروانه به توسعۀ پایدار می‌اندیشد؛ می‌داند که اگر شهد گلی را می‌نوشد، باید در ازای آن گرده افشانی کند؛ می‌داند که ناپایداری گل نابودی پروانه‌ را در پی دارد…

فهرست

بخش یکم
زیست‌شناسی، علم و اجتماع
• پیشینه‌ای به درازای تاریخ زندگانی آدمی
• زیست‌شناسی چیست؟ / ارنست مایر
• در جست و جوی جایگاه زیست‌شناسی / ارنست مایر
• پیشرفت زیست‌شناسی
• در زیست‌شناسی هیچ چیز معنی دارد، مگر در پرتو تکامل / تئودوسیوس دابژانسکی
• رویکردهای نظریه‌محور به مفهوم حیات / نینو ال – هانی
• نو ز کجا می‌رسد؟
• دانشمندان چگونه می‌اندیشند؟
• دزدی زیستی
بخش دوم
آموزش زست‌شناسی
• برای ثبت در تاریخ
• فقط با یک کلیک
• روش آموزش
• ارزشیابی از عمق یادگیری
• شکاف علمی – آموزشی
• کاربرد آزمون‌های تصویری برای سنجش
• آموزش زیست‌شناسی با پروژه
• دانش جدید، دانش سنتی
• تغییر و تحول
• آفتابیش در میان
• در اهمیت زیست‌شناسی تکاملی
• می‌خواهم شاگردم دید پیدا کند
• معمای بزرک آموزش زیست‌شناسی
• مرا عهدی است با جانان
• تجربه‌هایی از المپیاد جهانی زیست‌شناسی
• دم فروبستن به وقت گفتن
• مشاهدۀ سلول با قوطی کبریت
• شیر بی دمّ و سر و اشکم
• تا نگویی در زمستان باغ را مستی نماند
• داروین بدون رده‌بندی
• مانده از شب‌های دورادور
• یکی داستان است پر آب چشم
• دورنمای ترسناک
بخش سوم
زبان فارسی، زبان علم
• آنچه خود داشت
• نگاهی به واژگان زیست‌شناسی در کتاب‌های درسی امروز
• در مزایای سردبیری
• سردرگم در ترجمه‌ای نامفهوم
• واژه‌ها را باید شست
• نوشتن بهتر از ویراستاری
بخش چهارم
گفت و گوها
• آب ما را خواهد برد (با دکتر محمدرضا سرکارآرانی)
• خودمحوری در علم، علت اصلی عقب‌ماندگی ( با دکتر احمد مجد)
• زیستن چون پروانه ( با دکتر حسین آخانی)
• تجربه‌هایی در آموزش زیست‌شناسی (با دکتر هانس مورلیس)
• زیست‌شناسی مجموعه‌ای از اجزای گسیخته نیست ( نیل کمبل با لیندا گراهام)
• فرار مغزها و نخبه پروری ( الهه علوی با محمد کرام‌الدینی)

دیباچه‌ی کتاب
… که به دست من امروز جز این قلم نیست. باری، خدمتی ‌‌می‌کنم .(ابوالفضل بیهقی)
آن چه در این مجموعه گرد آمده، ره‌آورد سفر سی و پنج سالۀ نگارنده در وادی آموزش زیست‌شناسی است؛ سفری که از روزگاران جوانی، یعنی دورانی که در روستاهای دوردست کشورمان هر روز سحر‌گاهان به شوق دیدار دانش‌آموزان و گفت‌وگو دربارۀ جهان زنده چشم می‌گشود، آغاز شده و تا دوران میان‌سالیِ امروز که در جست و جوی راه‌ها، روش‌ها و محتوای آموزش زیست‌شناسی جهان، نیمی از کرۀ خاکی را پیموده‌ و بزرگراه‌ها، کورراه‌ها و کوی و برزن‌های ربع مسکون را در مشاهدۀ این زمینه از معرفت بشری درنوَردیده‌ است، ادامه دارد. باری، سبب گردآوری و انتشار این کتاب دمیدن جانی تازه در نوشته‌هایی بود که با محتوا و مضامینی کهنه نشدنی در زیر غبار گذر ایام در لا به لای صفحات مجله در خواب، رکود و فراموشی به سر می‌بردند. این مجموعه در واقع دربرگیرندۀ نوشته‌های برگزیدۀ نگارنده است که طی سال‌های ۹۰- ۱۳۸۳ در فصل‌نامه‌ی رشد آموزش زیست‌شناسی به چاپ رسیده و متناسب با موقعیت ابراز و نیز گذر زمان اندکی ویراسته شده‌اند.

در نمایشگاه کتاب امسال (بیست و پنجمین) جدیدترین کتابم تحت عنوان «بوم شناسی» در غرفه ی انتشارات فاطمی عرضه می شود.

پیشگفتار مؤلف
بوم شناسى یکى از موضوع هاى جالب و در عین حال پُر اهمیت زیست شناسى است. براى درکِ بهتر مفاهیم آن باید در مکان و زمان سفر کنیم؛ به طور سیستمى و جهانى بیندیشیم، دید خود را گسترش دهیم، نگاهى همه سوبین و کُل‌نگر داشته باشیم و بر پایه‌ی بینش علمى، رویدادهاى گذشته و آینده را مرور کنیم.
اگر ترازهاى زیستى را به ترتیب از کوچک به بزرگ، اتم، مولکول، درشت مولکول، اندامک، سلول، بافت، اندام، دستگاه، موجود زنده، جمعیت، گونه، اجتماع و بیوسفر بدانیم، بوم شناسى بیشتر با ترازهاى درشت تر، از جمعیت به بعد سرو کار دارد. مثلاً همان طور که ما معمولاً وقتى که یک موجود زنده را در نظر مى گیریم، کارى به یکایک سلول هاى سازنده‌ی بدن آن نداریم و به تولد و مرگ یا سرنوشت هزاران سلولى که در هر لحظه درون بدن آن متولد مى شوند، یا مى میرند را در نظر مى گیریم و به زندگى و مرگ یکایک « گونه » توجه نداریم؛ در بوم شناسى هم بیشتر افراد گونه توجه چندانى نمى کنیم.
کوشیده ام در این کتاب بیشتر مفاهیم اصلى پایه اى بوم شناختى را در حد حوصلة مخاطب به زبانى ساده و بى پیرایه مطرح کنم و از کاربرد موارد غیرضرورى حاشیه اى بپرهیزم. نمى دانم تا چه حد موفق بوده ام. فلذا، داورى را به شما وامى گذارم و سپاسگزار خواهم بود چنانچه مرا از نظر خود و کاستى هاى کتاب آگاه فرمایید. این کتاب در واقع متن درهم آمیخته اى است که در ابتدا به قصد تدریس از چند کتاب مختلف ترجمه کرده ام. ناگفته نگذارم که عمده‌ی کار را از نوشته هاى نغز خانم « سیلویا میدر » گرفته ام که سال هاست در توفیقى اجبارى با قلم ایشان سرو کار داشته ام. بنابراین، این کتاب متنى کمتر تألیفى، بلکه بیشتر ترجمه اى است.

محمد کرام الدینی

اگر این روزها به نمایشگاه کتاب می روید، می توانید این کتاب که بخش علمی اش را من ترجمه کرده ام، از انتشارات طلایی تهیه کنید.

فرهنگ‌نامهء ۱۰۰۱ اختراع
۳۴۴ صفحه
تمام رنگی
چاپ اول
قیمت: ۲۵۰۰۰۰ ریال
جدید

ویژگی‌های فرهنگ‌نامة ۱۰۰۱ اختراع:
• آشنایی با ایده‌های درخشان مسلمانان سده‌های میانه
• آشنایی با مخزنی از اطلاعات حیرت‌آور
• معرفی دانشوران ماندگار جهان اسلام
• به‌کارگیری صدها تصویر از اختراعات مسلمانان
• تمام رنگی در قطع رحلی بزرگ
• کاغذ روغنی و جلد سخت

امروز خواندم که در کلاس های کنکور چین با تزریق آمینواسید دوپینگ می کنند. اینجا هم نوشته که مسؤل دفتر آموزش‌های آکادمیک چین گفته که چون کنکور نزدیکه، به دانش آموزانی که می خوان توی امتحان شرکت کنن با ده یوان سوبسید سرم آمینو اسید می ده که سلامت شون حفظ بشه.

این هم ویدیویی از یک کلاس درس زنده با سرم و در دل شب البته.

… مشاهده کردم چند جوان در گوشه ای از حیاط، مشغول مصرف مشروبات الکلی هستند. ابتدا به آنها تذکر دادم که محیط دبیرستان را ترک کنند، اما آنها به کار خود ادامه دادند و زمانی که متوجه شدند دانش آموزان قصد دارند به نیروهای پلیس اطلاع دهند، به سوی من حمله ور شدند و با چاقو، زنجیر و شمشیر به جان من افتادند. در پی این حادثه، از ناحیه سر و کتف و دست و پا و کمر، به شدت مجروح و بلافاصله به بیمارستان منتقل شدم…

اگر باور نمی کنید، به اینجا مراجعه کنید.

از شما چه پنهون در سفر بودم که روز معلم آمد و رفت. بنابراین، روز و هفته ی معلم را با اندکی تأخیر تبریک می گویم. به همین مناسبت ایمیلی دریافت کردم از دوستی که محتوی شعری جالب بود. از او سپاسگزارم. راستی بد نیست شما هم آن را بخوانید:

اولین روز دبستان بازگرد
کودکی ها شاد و خندان باز گرد

باز گرد ای خاطرات کودکی
بر سوار اسب های چوبکی

خاطرات کودکی زیباترند
یادگاران کهن مانا ترند

درس‌های سال اول ساده بود
آب را بابا به سارا داده بود

درس پند آموز روباه وکلاغ
روبه مکار و دزد دشت وباغ

روز مهمانی کوکب خانم است
سفره پر از بوی نان گندم است

کاکلی گنجشککی با هوش بود
فیل نادانی برایش موش بود

با وجود سوز وسرمای شدید
ریز علی پیراهن از تن می درید

تا درون نیمکت جا می شدیم
ما پر از تصمیم کبری می شدیم

پاک کن هایی زپاکی داشتیم
یک تراش سرخ لاکی داشتیم

کیفمان چفتی به رنگ زرد داشت
دوشمان از حلقه هایش درد داشت

گرمی دستان ما از آه بود
برگ دفترها به رنگ کاه بود

مانده در گوشم صدایی چون تگرگ
خش خش جاروی باپا روی برگ

همکلاسی‌های من یادم کنید
بازهم در کوچه فریادم کنید

همکلاسی‌های درد و رنج و کار
بچه‌های جامه‌های وصله‌دار

بچه‌های دکه سیگار سرد
کودکان کوچه اما مرد مرد

کاش هرگز زنگ تفریحی نبود
جمع بودن بود و تفریقی نبود

کاش می‌شد باز کوچک می‌شدیم
لا اقل یک روز کودک می‌شدیم

یاد آن آموزگار ساده پوش
یاد آن گچ‌ها که بودش روی دوش

ای معلم یاد و هم نامت بخیر
یاد درس آب و بابایت بخیر

ای دبستانی‌ترین احساس من
بازگرد این مشق‌ها را خط بزن

پ.ن. با گشتی در دنیای اینترنت خواندم که این شعر از محمدعلی حریری جهرمی است.

این سرمقاله ی مجله ی رشد آموزش زیست شناسی، تابستان ۱۳۹۱ است:

قدر مجموعۀ گل مرغ سحر داند و بس
که نه هر کو ورقی خواند معانی دانست
سنگ و گِل را کند از یمن نظر لعل و عقیق
هر که قدر نفس باد یمانی دانست
حافظ

در یکی از شماره های نشریۀ Zootaxa (1) مقاله ای جالب دیدم که ترجمۀ عنوان آن چنین بود: «مروری بر گونۀ Lithostege Hübner … از ایران و کشورهای همسایه، با توصیف دو گونۀ جدید از ایران و پاکستان ». آنچه در این مقاله جلب توجه می کرد و برای معرفی در این جا مناسب می نمود، نه فقط شرح کشف و توصیف گونه های جدیدی ازپروانه ها در ایران، بلکه ذکر نام یک معلم زیست شناسی در لا به لای نوشته های مقاله بود.
این مقاله در واقع به معرفی دو گونۀ جدید، از جمله گونه ای به نام Lithostege samandooki اختصاص داشت و نویسندگان مقاله علت انتخاب این نام برای این گونه را چنین توضیح داده بودند: « نام این گونه به ابراهیم سمندوک پیشکش شده است که معلم زیست شناسی (دبیرستان) نویسندۀ اول این مقاله بوده است(۹۱۹۹۷-۱۹۹۳). این معلم هنوز در تایباد از استان خراسان ایران فعالانه به آموزش زیست شناسی مشغول است ».
با نویسندۀ مقاله تماس گرفتیم و خواستیم دراین باره، یعنی علت این نام گذاری بیشتر توضیح دهد. او دعوت ما را به گرمی پذیرفت و با قلمی شیوا یادداشتی تنظیم کرد و فرستاد. این است آن یادداشت:

کتاب زیست شناسی سال دوم دبیرستان (نظام قدیم) را بسیار دوست داشتم، چون پُر بود از مفاهیم پایۀ علم رده‌بندی موجودات زنده و تنوع زیستی. کتاب زیست شناسی سال دوم دبیرستان (نظام قدیم) بی گمان دوست‌داشتنی ترین کتابِ همۀ دوران تحصیلم بوده است. شاید به همین علت است که پس از ۱۷ سال، هنوز هم آن را در کتابخانه ام نگه داشته‌ا‌م. نگارندگان کتاب که به زیبایی هر چه تمام تر، نگاهی خلاصه، اما دقیق به رده های مختلف موجودات زنده انداخته اند، توانستند با نشان دادن این همه تنوع در دنیای زنده، ذهن مرا به وجد آوردند.
معلم زیست شناسی ما در آن شهر کوچک کویری، «ابراهیم سمندوک» نام داشت. او خود عاشق زیست شناسی و آموزش آن بود و این همه را می شُد از برق نگاه های نافِذَش، کلام گرمش و طرح های زیبای رنگی اش بر تخته سیاه کلاس، فهمید. آن معلم و آن کتاب، در آن زمان مرا شیفتۀ تنوع زیستی و علم سیستماتیک کردند.
آن روز را هرگز از یاد نمی برم: سمندوک برایمان از شُمارِ گونه های زنده و از اهمیت کشف گونه های جدید گفت. گفت که شناخت تنوع زیستی قدم اول در راه حفاظت از ذخایر ژنتیک است. او از اهمیت تحقیقات تاکسونومیست ها در زیست شناسی گفت و افزود که ۵ر۱ میلیون گونۀ شناخته شده فقط بخش کوچکی از گونه های موجود بر کره زمین اند و بسا ده ها برابر این رقم هنوز ناشناخته باقی مانده اند. او همۀ این ها را گفت و در پی آن ذهن نوجوان من پرسش آغاز کرد…
خوب یادم هست که در واکنش به تعجب من از این که هنوز هم گونه های ناشناخته ای وجود دارند، گفت: “… شاید شما هم روزی بتوانید گونه ای جدید کشف کنید. آن وقت افتخار نام‌گذاری آن را نیز خواهید داشت و به این ترتیب نام شما به عنوان کاشف یک گونه جدید در تاریخ علم به ثبت می رسد”.
…و این پاسخ رویای ناتمام بسیاری از روزهای نوجوانی من شد.
اکنون ۱۷ سال از آن روزها می گذرد. بذری که سمندوک در دل آن نوجوان کاشت،اکنون به بار نشسته است. آن دانش آموز که آن روز عاشق و شیفتۀ علم رده بندی شد، اکنون همۀ زندگی اش را وقف تنوع زیستی و مطالعۀ شب پره ها کرده و شادمان است که در آن روزها کسی بود که درس عاشقی به او بدهد. اکنون آرزوی آن روز سمندوک به بار نشسته و این دانش آموز قدیمی یکی از گونه هایی را که کشف کرده، به افتخار این معلم زیست‌شناسی‌اش به نام «ابراهیم سمندوک» نامگذاری کرده است.
نام و توصیف علمی این شب پرۀ جدید بهانه ای است برای قدردانی یک شاگرد از یک معلم دوست داشتنی. هدیه ای است به آن معلم و به همۀ معلمان بزرگوار ایران زمین که به شاگردان شان درس عشق می دهند؛ به آنان که باور دارند که شاید در یکی از همین روزها چشمانی از شنیدن کلام نافذشان برق بزند و می دانند که آن برق نگاه نشانۀ یافتن راه است. باشد تا توصیف و نام گذاری این گونه، نام معلمان دوست داشتنی را همان طور که در دل شاگردانشان جاودانه است، در تاریخ علم نیز جاودانه کند.
حسین رجائی
دانشجوی دکترای جانورشناسی و تنوع زیستی
دانشگاه بُن، آلمان
۱۲ نوامبر ۲۰۱۱

با خواندن این یادداشت به یاد موضوعی افتادم. البته درست یادم نیست چه کسی بود و چه موقع؛ فقط یادم است که یکی از زیست‌شناسان بزرگ جهان بود. از او پرسیدند چگونه به زیست‌شناسی علاقه‌مند شده است که او در پاسخ این سخنان را بر زبان راند: «… من در کودکی علاقه‌ای به زیست‌شناسی نداشتم؛ تا این که یک روز برادرم در حالی که قورباغه ای در دست داشت، وارد شد و پیشنهاد کرد که آن جانور را با هم تشریح کنیم. وقتی شکم آن را برش دادیم، از مشاهدۀ اندام های داخلی بدن که با نظم و ترتیب خاصی در کنار هم چیده شده بودند، قلبی که در حال تپش بود و شش هایی که مرتب پر و خالی می شدند، شگفت زده شدم. در همان لحظه تصمیم گرفتم زیست‌شناس شوم…».
گاه یک نگاه، یک برخورد، یا یک اشاره کافی است تا مسیر زندگی را تغییر دهد، مشروط به آن که قبلاً زمینه‌های لازم کسب شده باشند. گاه یک جملۀ معلم کافی است تا دانش آموزی را تا ابد شیفتۀ موضوعی کند، یا به عکس متنفر سازد.
روزهای طولانی تابستانی خوشی را برای شما آرزومندیم.

سردبیر

————————————————————————————————-
۱٫ Zootaxa 3105: 1–۴۶ (۲۰۱۱)

۲٫ Rajaei, H., Stuening, D. & Viidalepp, J., 2011, A review of the species of Lithostege Hübner, [1825] 1816 (Lepidoptera: Geometridae, Larentiinae), occurring in Iran and adjacent countries, with description of two new species from Iran and Pakistan. ZOOTAXA. 3105: 1-46.

3. Etymology. The name of this species is dedicated to Ebrahim Samandook, teacher of biology (at high school) of the first author (1993–۱۹۹۷). He is still active in teaching biology in Taybad, Khorasan-Iran.

اگر چه کتاب «تاریخ علم مردم» چند ماه است که منتشر شده است، اما من چند روز پیش آن را دیدم و خریدم. این کتاب دومین کتابی است که «حسن افشار» در زمینه‌ی تاریخ علم از انگلیسی ترجمه کرده است. از او در حدود ۲۵ سال پیش کتاب «تاریخ علم کمبریج» را خوانده بودم.
«تاریخ علم مردم» کتاب جالبی است که در پی ان است نقش مردم گمنام و غیر دانشمند را در پیشرفت علم پررنگ کند. مثلاً در آن آمده است که انقلاب علمی رسانه‌ای جدید، یعنی پیدایش و پیشرفت رایانه‌ها و همه‌گیر شدن آنها در پی فعالیت‌های افراد معمولی مانند «بیل گیتس» و «استیو جابز» است که اولی هنگام شروع به فعالیت ترک تحصیل کرده‌ی هاروارد بود و دومی دانش‌آموزی دبیرستانی.
در بخشی از این کتاب به سهم مردم مسلمان در ساختن تاریخ علم بشری و در بخشی دیگر به سهم مردم در شکل گیری تئوری انتخاب طبیعی پرداخته شده است.
چاپ نخست کتاب «تاریخ علم مردم» اثر کلیفورد کانر با ترجمه حسن افشار در ۵۲۶ صفحه با شمارگان ۲۰۰۰ نسخه و بهای ۱۶۵۰۰ تومان به کوشش انتشارات ماهی منتشر شده است.

بیشتر: ، اینجا اینجا و اینجا.

ارتباط های درون بخش سفید مغز انسان با استفاده از روش ام آر آی.